Ngày nay, khi nhắc đến cà phê Việt Nam, phần lớn người trồng và người tiêu dùng đều quen thuộc với những giống Robusta năng suất cao như TR4, TR9, TR11 hay các giống chín muộn TR14, TR15. Tuy nhiên, trước khi các giống vô tính ưu tú này được chọn lọc và phổ biến rộng rãi, ngành cà phê Việt Nam đã trải qua gần một thế kỷ phát triển dựa trên một giống cà phê khác – Robusta sẻ. Đây là giống Robusta đầu tiên được đưa vào trồng quy mô lớn ở Việt Nam từ đầu thế kỷ XX và cũng là nguồn vật liệu di truyền quan trọng hình thành nên nhiều giống Robusta hiện đại.
Mặc dù có vai trò đặc biệt trong lịch sử phát triển cà phê Việt Nam, Robusta sẻ lại ít khi được nghiên cứu hoặc nhắc đến trong các tài liệu phổ thông. Ngay cả tên gọi “Robusta sẻ” cũng chủ yếu được sử dụng trong giới sản xuất và nghiên cứu trong nước, trong khi các tài liệu quốc tế thường chỉ xem đây là những dòng Robusta được du nhập từ Congo hoặc Java rồi dần thích nghi với điều kiện sinh thái Tây Nguyên. Những nghiên cứu di truyền công bố gần đây đã giúp làm sáng tỏ nguồn gốc của các quần thể Robusta Việt Nam, đồng thời cho thấy Robusta sẻ không chỉ là một giống địa phương lâu đời mà còn là mắt xích quan trọng trong lịch sử chọn giống Robusta của Việt Nam.
Robusta sẻ là gì?
Robusta sẻ là tên gọi truyền thống của một nhóm cây cà phê Robustađược đưa vào Việt Nam từ đầu thế kỷ XX và được trồng phổ biến tại Tây Nguyên trước khi các giống Robusta chọn lọc của WASI xuất hiện. Khác với các giống cà phê phổ biến hiện nay được nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm cành, Robusta sẻ chủ yếu được nhân bằng hạt, vì vậy các quần thể trên đồng ruộng có mức độ đa dạng di truyền khá cao và không hoàn toàn đồng nhất về hình thái cũng như năng suất.
Tên gọi “sẻ” không phải là một tên phân loại thực vật chính thức mà là cách gọi dân gian của nông dân Việt Nam nhằm phân biệt với các giống Robusta được chọn tạo sau này. Từ “sẻ” thường được dùng để mô tả đặc điểm nổi bật nhất của giống này là hạt nhỏ, quả nhỏ và cây có tán gọn hơn so với nhiều giống Robusta cải tiến hiện nay. Chính vì kích thước hạt nhỏ nên trong nhiều vùng trồng cà phê, người dân còn gọi đây là Robusta hạt nhỏ hoặc Robusta nguyên thủy.
Theo báo cáo của International Coffee Organization (ICO), Việt Nam hiện vẫn còn duy trì diện tích nhỏ của giống Robusta nguyên thủy có hạt nhỏ, được đánh giá có chất lượng tốt nhưng năng suất thấp và khả năng chống chịu sâu bệnh hạn chế.
International Coffee Organization. (2019)
Trong nhiều thập kỷ, Robusta sẻ gần như là nguồn giống chủ lực của ngành cà phê Việt Nam. Hầu hết các vườn cà phê được trồng trước giai đoạn đổi mới đều sử dụng nguồn hạt của giống này hoặc các quần thể có nguồn gốc rất gần với Robusta sẻ.
Đến cuối những năm 1970 và đặc biệt từ thập niên 1990, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) bắt đầu chương trình chọn lọc trên chính các quần thể Robusta đang được canh tác trong nông hộ, kết hợp với một số nguồn vật liệu nhập nội để tạo ra các giống vô tính có năng suất cao, kích thước hạt lớn, kháng gỉ sắt và thích nghi tốt hơn với điều kiện sản xuất. Các giống TR4, TR9, TR11, TR14 và TR15 ngày nay đều là kết quả của quá trình chọn lọc đó, từng bước thay thế Robusta sẻ trên diện rộng.
Robusta sẻ nằm ở đâu trong “gia phả” của cà phê Robusta?
Để hiểu đúng về Robusta sẻ, trước hết cần phân biệt giữa loài, nhóm di truyền và giống thương mại. Trong hệ thống phân loại thực vật, cây cà phê vối thuộc loài Coffea canephora (Pierre ex A. Froehner), một trong hơn 130 loài của chi Coffea. Đây chính là loài mà ngành cà phê thế giới thường gọi ngắn gọn là Robusta. Nói cách khác, Robusta không phải là một loài riêng biệt mà là tên thương mại phổ biến của Coffea canephora.
Khác với Coffea arabica – một loài tự thụ phấn có nguồn gốc lai tự nhiên – Coffea canephora là loài lưỡng bội (2n = 22) có cơ chế tự bất hợp (self-incompatibility), khiến cây hầu như không thể tự thụ phấn. Vì vậy, trong tự nhiên các cây luôn giao phấn chéo, tạo nên mức độ đa dạng di truyền rất cao. Đây cũng là lý do vì sao các quần thể Robusta trên thế giới có sự khác biệt đáng kể về năng suất, khả năng chống chịu và chất lượng hạt [1].
Xem thêm So sánh Arabica và Robusta
Các nghiên cứu di truyền trong hai thập kỷ gần đây cho thấy Coffea canephora được chia thành nhiều nhóm di truyền (genetic groups) phân bố tại các khu vực khác nhau của châu Phi. Theo nghiên cứu mới nhất của Vi và cộng sự (2025), hiện có tám nhóm chính gồm D (Guinea – Bờ Biển Ngà), A (Gabon), B (Cộng hòa Trung Phi), C (Cameroon), E (Cộng hòa Dân chủ Congo), O (Uganda), G (Angola) và R (Sankuru, DRC). Các nhóm này phản ánh lịch sử tiến hóa và sự thích nghi của cây cà phê trong những khu rừng mưa nhiệt đới châu Phi [1].
Lưu ý: Trong một số nghiên cứu, hai nhóm E và R được gộp thành cụm ER do có mức độ tương đồng di truyền cao. Tương tự, hai nhóm A và G cũng thường được gộp thành cụm AG.
Robusta sẻ của Việt Nam không phải là một nhóm di truyền độc lập, mà là tập hợp các dòng Coffea canephora được đưa vào Đông Nam Á từ đầu thế kỷ XX, sau đó tiếp tục được gieo trồng, giao phấn và chọn lọc trong điều kiện địa phương. Phân tích 126 mẫu Robusta lưu giữ tại ngân hàng gen của WASI cho thấy phần lớn vật liệu di truyền của Robusta Việt Nam có nguồn gốc từ nhóm ER (Congo Basin). Trong số này, 97 mẫu mang trên 90% thành phần di truyền ER, trong khi một số dòng khác còn chứa vật liệu từ nhóm D (Guinean), A (Gabon) hoặc OB (Uganda – Trung Phi). Điều này phản ánh lịch sử nhập nội và lai tạo kéo dài hơn một thế kỷ của cây Robusta tại Việt Nam [1].
Chính sự đa dạng di truyền này đã trở thành nền tảng cho chương trình chọn giống Robusta của Việt Nam. Từ những quần thể Robusta lâu đời đang được nông dân canh tác, kết hợp với một số nguồn vật liệu nhập nội, WASI đã tiến hành chọn lọc các cây ưu tú có năng suất cao, hạt lớn và khả năng kháng bệnh tốt.
Kết quả là hàng loạt giống vô tính được công nhận và đưa vào sản xuất như TR4, TR5, TR6, TR9, TR10, TR11, TR12, TR13, TR14 và TR15. Trong đó, TR4, TR9 và TR11 là những giống được trồng rộng rãi nhất trong giai đoạn đầu, còn TR14 và TR15 nổi bật nhờ đặc tính chín muộn, giúp giảm nhu cầu tưới nước đầu mùa khô và thích nghi tốt hơn với biến đổi khí hậu [2].
Điều đáng lưu ý là các giống TR không phải là hậu duệ của một cây Robusta sẻ duy nhất, mà là kết quả của quá trình chọn lọc từ cả một quần thể Robusta sẻ và các nguồn gen Robusta khác. Vì vậy, có thể xem Robusta sẻ như nguồn vật liệu nền của ngành cà phê Robusta Việt Nam. Mặc dù ngày nay diện tích Robusta sẻ đã giảm mạnh do được thay thế bằng các giống mới có năng suất cao hơn, giá trị của nó vẫn còn nguyên trong các ngân hàng gen và các chương trình lai tạo giống, nơi những đặc tính quý về khả năng thích nghi và đa dạng di truyền tiếp tục được khai thác để phát triển các thế hệ Robusta tương lai [1], [2].
Vì sao Robusta sẻ ngày càng ít được trồng?
Nếu như trong suốt phần lớn thế kỷ XX, Robusta sẻ là giống cà phê phổ biến nhất tại Việt Nam thì từ cuối những năm 1990, diện tích của giống này đã giảm nhanh chóng. Nguyên nhân không nằm ở chất lượng kém, mà chủ yếu đến từ yêu cầu ngày càng cao của sản xuất thương mại.
So với các giống Robusta được chọn lọc hiện đại, Robusta sẻ có nhiều hạn chế. Cây được nhân giống bằng hạt nên quần thể không đồng đều, năng suất giữa các cây biến động lớn và khó quản lý vườn cây theo hướng thâm canh. Kích thước hạt nhỏ, tỷ lệ hạt sàng lớn thấp hơn, trong khi năng suất cũng thấp hơn đáng kể so với các giống vô tính được chọn lọc sau này [4].
Từ năm 1976, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) đã triển khai chương trình chọn giống Robusta quy mô lớn. Sau hơn bốn thập kỷ, hàng loạt giống mới như TR4, TR9, TR11, TR14, TR15 và nhiều giống khác đã được công nhận với năng suất cao hơn, hạt lớn hơn, khả năng kháng bệnh gỉ sắt tốt và thích nghi tốt với điều kiện canh tác ở Tây Nguyên. Đặc biệt, các giống TR14 và TR15 còn có đặc tính chín muộn, giúp lùi thời điểm tưới đầu mùa khô và tiết kiệm một lần tưới trong điều kiện thiếu nước. Những ưu điểm này khiến các giống mới nhanh chóng thay thế Robusta sẻ trong các chương trình tái canh trên phạm vi cả nước.
Ngày nay, rất khó để tìm thấy những vườn Robusta sẻ thuần còn được canh tác với quy mô lớn. Phần lớn chỉ còn tồn tại rải rác trong những vườn cà phê lâu năm hoặc được lưu giữ tại các vườn tập đoàn giống phục vụ nghiên cứu và chọn tạo giống.
Robusta sẻ có nên được bảo tồn?
Từ góc độ sản xuất, việc Robusta sẻ được thay thế bởi các giống mới là xu hướng tất yếu. Nông nghiệp hiện đại luôn hướng đến năng suất cao hơn, khả năng chống chịu tốt hơn và hiệu quả kinh tế lớn hơn. Vì vậy, Robusta sẻ khó có thể cạnh tranh với các giống đã được chọn lọc chuyên biệt cho điều kiện canh tác ngày nay.
Tuy nhiên, xét dưới góc độ khoa học, giá trị của Robusta sẻ lại không nằm ở năng suất mà ở nguồn gen.
Nghiên cứu như trên cho thấy khả năng các quần thể Robusta lâu đời của Việt Nam vẫn lưu giữ mức đa dạng di truyền đáng kể, với thành phần chủ yếu thuộc nhóm Congo Basin (ER) nhưng đồng thời còn mang dấu vết của nhiều nhóm di truyền khác từ Tây và Trung Phi. Chính sự pha trộn này đã tạo nên nguồn vật liệu quý cho các chương trình chọn giống Robusta của Việt Nam trong nhiều thập kỷ qua.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, hạn hán kéo dài, sâu bệnh mới xuất hiện và yêu cầu giảm sử dụng nước tưới ngày càng cao, nguồn gen cổ có thể chứa những alen quý liên quan đến khả năng thích nghi mà các giống thương mại hiện nay đã vô tình đánh mất trong quá trình chọn lọc. Đây cũng là lý do nhiều quốc gia đầu tư mạnh vào việc bảo tồn các tập đoàn giống và họ hàng hoang dại của cây trồng như một “ngân hàng di truyền” cho tương lai.
Vì vậy, Robusta sẻ có lẽ không còn phù hợp để quay trở lại trở thành giống chủ lực trên những vùng sản xuất đại trà. Nhưng điều đó không có nghĩa giá trị của nó đã kết thúc. Trái lại, đây là một phần quan trọng trong lịch sử phát triển cà phê Việt Nam, đồng thời là nguồn vật liệu nền giúp tạo nên hầu hết các giống Robusta hiện đại đang được trồng ngày nay. Việc tiếp tục bảo tồn Robusta sẻ trong các ngân hàng gen, các vườn tập đoàn giống và các chương trình nghiên cứu không chỉ là gìn giữ một giống cà phê cũ, mà còn là gìn giữ nguồn tài nguyên di truyền có thể quyết định khả năng thích ứng của ngành cà phê Việt Nam trước những thách thức của nhiều thập kỷ tới.
Nguồn tham khảo
[1] Vi, T., Le, T. N., Cubry, P., Phan, V. H., Dinh, T. T. O., Tran, T. B. N., et al. (2025). Out of Africa: The genomic footprints of Vietnamese Robusta coffee. PLOS ONE, 20(5), e0324988. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0324988 PMC (miễn phí): Out of Africa: The genomic footprints of Vietnamese Robusta coffee
[2] Phan, V. H. (2017). Research results on robusta coffee breeding in Vietnam. Vietnam Journal of Science, Technology and Engineering, 59(4), 37–41. https://doi.org/10.31276/VJSTE.59(4).37 Bản chính thức: Vietnam Journal of Science, Technology and Engineering
[3] Mérot-L’Anthoëne, V., et al. (2019). Development and evaluation of a genome-wide Coffee 8.5K SNP array and its application for high-density genetic mapping and for investigating the origin of Coffea arabica L. Plant Biotechnology Journal, 17(7), 1418–1430. https://doi.org/10.1111/pbi.13066
[4] International Coffee Organization. (2019). Country Coffee Profile: Vietnam (ICC-124-9). International Coffee Council, 124th Session, Nairobi, Kenya. https://www.ico.org/documents/cy2018-19/icc-124-9e-profile-vietnam.pdf