Đối với hầu hết mọi người trong ngành cà phê, C. canephora là một cái tên hiếm gặp, trong khi đó Robusta được biết đến như một loại cà phê kém chất lượng. Tồn tại một niềm tin chung cho rằng hạt Robusta cho ra một tách cà phê với hương vị kém hấp dẫn hơn Arabica. Đối với nhà sản xuất, canh tác Robusta rẻ hơn, năng suất cao hơn, hàm lượng caffeine tự nhiên cao hơn và có khả năng chống lại hạn hán và côn trùng tốt hơn. Với tất cả những điều không tốt được biết về Robusta, rất khó để có thể lần ra bất cứ mối liên hệ nào với cái tên Canephora.
Mặc dù điều này không hoàn toàn sai, nhưng có rất nhiều quan niệm sai lầm về Robusta. Một trong những nhầm lẫn lớn nhất là về mặt kỹ thuật, Robusta là một thành viên của họ Coffea Canephora, và là anh em họ với cà phê Arabica. Tuy nhiên, Robusta và Conilon cũng là những giống cà phê chị em có đặc điểm giống nhau và được trồng với số lượng như nhau.
Coffea canephora, Robusta và Conilon
Coffea canephora là tên khoa học của cây cà phê tạo ra hạt được gọi chung là Robusta. Tuy nhiên, phần lớn cà phê Canephora được sản xuất ở Brazil, và ở đây nó được gọi là Conilon.
Coffea canephora có phạm vi phân bố tự nhiên rộng khắp vùng nhiệt đới châu Phi, kéo dài từ Guinea ở phía Tây đến Uganda ở phía Đông và từ Cộng hòa Trung Phi đến Angola. Do phân bố trên một khu vực địa lý rộng lớn, các quần thể hoang dại của loài đã hình thành những khác biệt di truyền rõ rệt. Dựa theo các nghiên cứu di truyền hiện đại (Kiwuka et al., 2021), quần thể C. canephora được chia thành tám nhóm di truyền chính chính tương ứng với vị trí địa lý:
- Nhóm D (Guinean): Vùng Tây Phi (Guinea, Côte d’Ivoire).
- Nhóm A (SG1 – Subgroup 1 / Kouilou): Vùng Gabon.
- Nhóm B: Vùng phía nam Cộng hòa Trung Phi (CAR).
- Nhóm C: Vùng Cameroon.
- Nhóm E (SG2 – Subgroup 2): Vùng lưu vực sông Congo (Cộng hòa Dân chủ Congo – DRC).
- Nhóm O: Vùng Uganda.
- Nhóm G: Vùng Angola.
- Nhóm R: Vùng Sankuru (Cộng hòa Dân chủ Congo – DRC).
Cách phân nhóm này cũng giúp giải quyết sự không thống nhất về tên gọi trong các nghiên cứu trước. Chẳng hạn, nhóm Guinean từng được gọi là D group, Conilon là A hoặc SG1, Robusta Congo–Central Africa là B, Nana là C, còn Robusta Congo–Uganda tương ứng với SG2. Vì vậy, các ký hiệu A, B, C, D, SG1 hay SG2 xuất hiện trong tài liệu về di truyền Robusta có thể thực chất đang chỉ những nhóm tương ứng trong cùng một cấu trúc đa dạng di truyền.
Kouilou và Conilon về cơ bản thuộc cùng một nguồn gen, nhóm A (Congolese Subgroup 1 – SG1) của Coffea canephora. Kouilou là tên gọi lịch sử của nhóm cà phê có nguồn gốc ở khu vực Congo–Gabon, trong khi Conilon là tên gọi phổ biến tại Brazil đối với nguồn gen này sau khi được đưa vào trồng và chọn lọc tại đây. Vì vậy, Kouilou và Conilon không phải hai nhóm di truyền riêng biệt, mà là hai dòng/nhóm vật liệu trồng trọt được gọi tên và phát triển trong những bối cảnh địa lý khác nhau.
Trong khi đó, SG2 (Congolese Subgroup 2) tương ứng với Nhóm E trong hệ thống tám nhóm di truyền của Coffea canephora, có nguồn gốc chủ yếu từ lưu vực Congo, đặc biệt là Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC). Nhóm này gồm những vật liệu có đặc điểm nông học nổi bật như cây sinh trưởng mạnh, kích thước lớn, lá và tán rộng, hạt tương đối lớn và tiềm năng năng suất cao. Đây là nhóm di truyền cốt lõi cấu thành nên phần lớn diện tích cà phê Robusta sản xuất thương mại trên toàn thế giới, bao gồm cả Việt Nam (hầu hết dòng Robusta chính tại Việt Nam đều mang dấu ấn di truyền chính từ phân nhóm này).
Do khoảng cách di truyền rất gần gũi, trong một số nghiên cứu chọn giống, nhóm E (SG2) thường được gộp chung với nhóm R (Sankuru) thành cụm di truyền ER (Congo Basin).
Canephora trong ngành cà phê
Theo Tổ chức Cà phê Quốc tế (ICO), Canephora chiếm khoảng 35% tổng sản lượng cà phê thế giới. Nó được canh tác bên ngoài châu Phi vào thế kỷ 19, tức gần 300 năm sau khi cây Arabica rời lục địa này. Do đó, rất ít thông tin về lịch sử, sinh vật học, cơ sở duy truyền và đặc tính canh tác của nó so với Arabica. Song, có thể chắc chắn rằng Việt Nam hiện là nước sản xuất Robusta lớn nhất thế giới, tiếp theo là Brazil. Mexico là quốc gia Mỹ Latinh duy nhất sản xuất Robusta với tỷ lệ đáng kể. Các quốc gia sản xuất Robusta còn lại có thể kể đến là Bờ Biển Ngà, Indonesia, Ấn Độ và Uganda.
Coffea Canephora có nguồn gốc từ các khu rừng nhiệt đới đất thấp của châu Phi, trải dài từ Guinea đến Uganda, và việc trồng trọt Canephora chỉ vừa bắt đầu
Theo perfectdailygrind
C. Canephora trên thực tế là loài cha mẹ của C. Arabica ; Cùng với C. Eugenoides nó đã sinh ra cây cà phê C. Arabica ngày nay
So với cây cà phê Arabica, Canephora nhìn chung cứng hơn, năng suất cao hơn và quả của nó chín đều hơn. Canephora cũng có hàm lượng caffeine tự nhiên cao hơn. Trong khi chúng phát triển mạnh ở nhiệt độ cao hoặc khí hậu nhiệt đới với độ cao thấp hơn, cây Canephora có thể được canh tác ở độ cao thấp dưới 1000 mét.
Nhìn chung, những người mua Canephora / Robusta lớn nhất thế giới là các nhà sản xuất và rang xay lớn. Họ sử dụng chúng trong nhiều loại sản phẩm có chứa caffein, bao gồm viên nén cà phê (capsules), hỗn hợp cà phê hòa tan và nước tăng lực. Nhu cầu đối với Robusta cũng đang tăng lên. ICO báo cáo rằng trong 12 tháng tính đến tháng 5 năm 2020, xuất khẩu Arabica giảm, trong khi xuất khẩu Robusta tăng.
Canephora đa dạng hơn (so với Arabica), một trong những lý do lớn nhất khiến loài canephora rất đa dạng về mặt di truyền là nó không thể tự thụ phấn. Canephora phụ thuộc rất nhiều vào việc thụ phấn chéo,… Vì vậy cơ sở di truyền của loài này gần như vô tận. Điều này có nghĩa là về mặt lý thuyết có vô số các giống canephora hoang dã mọc ở các vùng sản xuất cà phê trên toàn cầu.
Tương lai của Robusta
Sự lựa chọn của người tiêu dùng ngày nay cũng không còn bị chi phối bởi các đặc điểm của một số loài hoặc giống nhất định. Thay vào đó, người ta chọn các loại cà phê theo khẩu vị và sở thích cá nhân, tuy vậy tiêu chuẩn chất lượng vẫn cao như trước đây – Theo tiến sĩ Aymbiré Francisco Almeid – một nhà khoa học từng làm việc với hai viện nghiên cứu cà phê ở Brazil: Embrapa và Incaper, Ông đã nghiên cứu Canephora trong ba thập kỷ.
Robusta chất lượng cao đang trở nên phổ biến hơn trong ngành cà phê. Yêu cầu đối với tất cả các loại cà phê đã tăng lên, bất kể loài nào. Ngoài di truyền, nhiều thứ đã phát triển trong những năm qua, chẳng hạn như quản lý cây trồng, thu hoạch và chế biến. Ngày nay, ngay cả những người sản xuất ít quan tâm nhất cũng chế biến ướt phê của họ bởi canh tác mà không đi cùng tiêu chuẩn chất lượng tối thiểu là không thực tế.
- Xem thêm: Cơ hội cho cây cà phê Canephora
Tuy nhiên, việc tập trung vào chất lượng đi kèm với những thách thức riêng của nó. Ví dụ, cà phê Robusta chất lượng cao hơn thường yêu cầu thu hoạch thủ công. Thu hoạch bằng máy móc có thể làm hỏng quả chín và tác động xấu đến cây, nhưng với năng suất của Robusta thiếu đi máy móc không phải một lựa chọn tốt.
Canephora có thể được chế biến ướt, lên men và làm khô theo cách tương tự như Arabica, nhưng thời gian của mỗi bước sẽ khác nhau do cấu tạo quả có các đặc điểm khác nhau. Nó cũng cần được rang theo cách khác, vì quả Canephora có hàm lượng đường thấp hơn nhiều, ít axit hơn và cấu trúc “thịt quả” cứng.
Hiệp hội cà phê đặc sản của Brazil cũng đã chấp nhận các nhà sản xuất Canephora là thành viên kể từ năm 2018 và tổ chức giải thưởng Canephora Cup of Excellence hàng năm. Robusta đặc sản được sản xuất tại vùng Amazon thuộc Rondonia, Brazil, là loại Robusta đầu tiên trên thế giới được cấp chỉ dẫn địa lý (GI) – Tức được công nhận là sở hữu một số phẩm chất đặc trưng cho nguồn gốc của nó. Cùng với Brazil, cây Canephora chất lượng cao cũng được sản xuất ở các nước khác, bao gồm Ghana, Ecuador, Philippines, Ấn Độ và Thái Lan.
World Coffee Research và ICO đã và đang phát triển các chương trình nghiên để xác định tiềm năng chất lượng của cây Canephora. Những sáng kiến này nhằm mục đích “thay đổi nhận định cũ rằng cà phê Robusta nhất thiết phải có chất lượng thấp hơn”. Biến đổi khí hậu và tác động của nó đối với cây Arabica lại khơi dậy tương lai tươi sáng hơn đối với Robusta, một loại cây tự nhiên khỏe hơn.
Nguồn tham khảo:
- Garavito, A., Montagnon, C., Guyot, R. et al. Identification by the DArTseq method of the genetic origin of the Coffea canephora cultivated in Vietnam and Mexico. BMC Plant Biol 16, 242 (2016). https://doi.org/10.1186/s12870-016-0933-y
- www.hindawi.com/ Revealing the Diversity of Introduced Coffea canephora Germplasm in Ecuador: Towards a National Strategy to Improve Robusta
- www.perfectdailygrind.com/ Exploring The Connection Between Canephora & Robusta