Quá trình chế biến & Hàm lượng đường trong hạt cà phê
NỘI DUNG CHÍNH

Cà phê chế biến khô (Natural) thường được liên tưởng đến vị ngọt nổi bật, hương trái cây chín và thể chất (body) dày dặn. Trong khi đó, cà phê chế biến ướt (Washed) thường có cấu trúc hương vị khác biệt, với độ axit rõ nét và những đặc tính cảm quan được thể hiện theo cách riêng. Sự khác biệt này khiến nhiều người cho rằng, khi được giữ lại cùng thịt quả và lớp chất nhầy trong quá trình chế biến, đường từ bên ngoài sẽ thẩm thấu vào nhân, làm cho cà phê trở nên ngọt hơn.

Nhưng liệu đường từ thịt quả có thực sự đi vào nhân cà phê? Vì sao hàm lượng một số loại đường trong cà phê nhân xanh lại thay đổi theo phương pháp chế biến? Và những biến đổi sinh hóa nào diễn ra bên trong hạt trong suốt quá trình lên men và làm khô có thể góp phần tạo nên sự khác biệt về hương vị?

DSC09865
Chỉ gần đây, thế giới cà phê đặc sản mới bắt đầu nhận ra tiềm năng chất lượng cao của quy trình chế biến khô tự nhiên, với các ghi chú của “cam quýt, chanh chua” hoặc “mứt dâu tây ngọt ngào”

Để trả lời những câu hỏi này, cần nhìn quá trình chế biến sau thu hoạch không chỉ như một chuỗi thao tác loại bỏ vỏ quả và làm khô hạt, mà còn là giai đoạn các hoạt động trao đổi chất bên trong hạt tiếp tục diễn ra. Đặc biệt, sự nảy mầm và quá trình chuyển hóa đường có thể giúp lý giải vì sao các phương pháp chế biến khác nhau tạo ra những đặc tính riêng trong cà phê thành phẩm.

Có sự khác biệt về đường giữa các phương pháp chế biến?

Sucrose là thành phần chủ yếu trong nhóm đường tự do của hạt cà phê. Ở Coffea arabica, sucrose chiếm khoảng 6–11% khối lượng chất khô, trong khi ở Coffea canephora (Robusta), tỷ lệ này vào khoảng 3–7%. So với glucose và fructose, hàm lượng sucrose tổng thường ít khác biệt hơn giữa các phương pháp chế biến. Trong quá trình sơ chế, sucrose có thể biến đổi do hoạt động trao đổi chất tự nhiên của hạt, nhưng không nhất thiết suy giảm mạnh như hai loại đường đơn nói trên.

Ngoài ra, trong hạt cà phê, còn có các loại đường phụ như galactose và mannose – những loại đường này được tạo ra khi các thành phần carbohydrate dự trữ bị phân hủy mà tạo thành. Tuy nhiên, mannose và galactose chỉ có ở dạng vết, nên không được tính đến tỏng nghiên cứu này.

blank
Sucrose (disacarit bao gồm glucose và fructose) cho đến nay là loại đường phong phú và quan trọng nhất trong cà phê

Sucrose chiếm tỷ lệ áp đảo (tới hơn 90% lượng đường tự do và khoảng 6–11% trọng lượng chất khô ở C. arabica, 3–7% ở C. canephora)

Sự khác biệt rõ rệt nhất giữa các phương pháp chế biến nằm ở hàm lượng glucose và fructose tự do trong nhân cà phê. Với chế biến ướt (Washed), hàm lượng hai loại đường này có thể giảm tới 80–90% so với hạt mới thu hoạch (Pereira & Moreira, 2020). Ngược lại, trong chế biến khô (Natural), hàm lượng glucose và fructose có xu hướng được duy trì ở mức cao hơn so với chế biến ướt.

Đối với chế biến Honey (Pulped Natural), phần thịt quả được loại bỏ nhưng lớp chất nhầy vẫn được giữ lại một phần hoặc toàn bộ trong quá trình phơi. Hàm lượng glucose và fructose trong nhân xanh của phương pháp này có thể nằm giữa chế biến ướt và chế biến khô, tùy thuộc vào điều kiện chế biến.

Nhìn chung, có đủ bằng chứng cho thấy hàm lượng glucose và fructose trong hạt cà phê chế biến khô thường cao hơn so với chế biến ướt. Vì cả hai phương pháp đều bắt đầu từ quả cà phê, sự khác biệt này có thể được lý giải qua hai khía cạnh chính: đường bị tiêu hao trong quá trình chế biến ướt, thay vì tăng lên đáng kể trong chế biến khô; và đường từ thịt quả hoặc lớp chất nhầy không thẩm thấu ngược vào nhân trong quá trình phơi cà phê Natural hay Honey.

Đường bị tiêu hao trong quá trình chế biến ướt

Trong quá trình chế biến ướt, hàm lượng glucose và fructose tự do trong nhân cà phê có thể giảm tới 80–90%so với hạt mới thu hoạch. Nguyên nhân chủ yếu là hạt kích hoạt các quá trình trao đổi chất liên quan đến tiền nảy mầm, tiêu hao đường để tạo năng lượng.

Hạt cà phê có khả năng bắt đầu quá trình nảy mầm ngay sau khi quả chín được thu hoạch khỏi cây mẹ. Các tín hiệu sinh học đầu tiên liên quan đến quá trình này có thể xuất hiện trong khoảng 36 giờ sau thu hoạch, dù hoạt động nảy mầm vẫn bị chi phối bởi các yếu tố ức chế tự nhiên trong mô quả và điều kiện môi trường. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến việc bảo quản cà phê trong ngân hàng hạt giống gặp nhiều khó khăn.

Trong quá trình chế biến, mức độ và thời điểm kích hoạt các cơ chế nảy mầm khác nhau tùy theo phương pháp. Theo Schwan và Fleet (2014), hoạt động nảy mầm đạt mức cao nhất sau khoảng 2 ngày kể từ khi bắt đầu chế biến ướt, trong khi ở chế biến khô, các tín hiệu nảy mầm mạnh nhất thường xuất hiện sau 6–7 ngày. Sự khác biệt này có liên quan đến điều kiện độ ẩm, oxy và những biến đổi sinh hóa diễn ra bên trong hạt.

coffee seeding
Hạt cà phê Arabica đang trong quá trình nẩy mầm.
coffee seeding
Hạt cà phê (Coffea arabica) được phân loại là có khả năng nẩy mầm trung gian nằm giữa hạt ưa khô và hạt ưa ẩm

Hạt cà phê Arabica (Coffea arabica) được xếp vào nhóm hạt có đặc tính bảo quản trung gian (intermediate seeds), nằm giữa hạt chính thống (orthodox seeds) và hạt phản loạn (recalcitrant seeds). Khác với hạt chính thống có thể chịu được mức mất nước rất cao, hạt cà phê chỉ chịu được quá trình làm khô đến một giới hạn nhất định. Hạt vẫn có thể duy trì khả năng nảy mầm khi hàm lượng nước giảm xuống dưới 10%, nhưng khả năng sống suy giảm nếu tiếp tục làm khô sâu hơn. Mức độ chịu khô phụ thuộc vào giống, nguồn gốc, độ trưởng thành của hạt và điều kiện xử lý (theo Oxford academic).

Trong quá trình này, glucose và fructose được huy động vào đường phân (glycolysis) để cung cấp năng lượng cho các hoạt động trao đổi chất của hạt. Khi nguồn oxy hạn chế, hạt có thể chuyển sang các con đường chuyển hóa kém hiệu quả hơn về mặt tạo năng lượng, nhưng vẫn tiếp tục tiêu hao đường. Bên cạnh đó, một phần đường đơn còn có thể hòa tan và khuếch tán ra nước ngâm trong quá trình lên men và rửa hạt.

Ngược lại, trong chế biến khô, quả cà phê vẫn nguyên vẹn và được phơi trong khi độ ẩm giảm dần. Điều này khiến các hoạt động trao đổi chất liên quan đến tiền nảy mầm diễn ra chậm hơn và sớm bị hạn chế khi hạt mất nước. Vì vậy, glucose và fructose được duy trì ở mức cao hơn so với chế biến ướt.

Chỉ có hạt cà phê chế biến ướt lại nảy mầm?

Trên thực tế, cả cà phê chế biến ướt và chế biến khô đều kích hoạt các quá trình chuyển hóa liên quan đến tiền nảy mầm. Tuy nhiên, trong điều kiện sơ chế thông thường, những biến đổi này chủ yếu diễn ra ở cấp độ phân tử và tế bào bên trong hạt, không dẫn đến hiện tượng rễ mầm nhú ra ngoài (radicle protrusion). Khi quá trình phơi sấy đưa độ ẩm của hạt xuống khoảng 11–12%, hoạt động trao đổi chất bị hạn chế mạnh, khiến quá trình nảy mầm không thể tiếp tục phát triển.

Mặc dù cả hai phương pháp đều kích hoạt các phản ứng tiền nảy mầm, tốc độ và mức độ hoạt động của các quá trình này khác nhau đáng kể. Trong chế biến ướt, việc loại bỏ thịt quả và duy trì độ ẩm cao tạo điều kiện thuận lợi để hạt nhanh chóng khởi động các hoạt động trao đổi chất. Ngược lại, trong chế biến khô, thịt quả vẫn bao quanh hạt và độ ẩm giảm dần trong quá trình phơi, khiến các phản ứng này diễn ra chậm hơn. Sự khác biệt có thể được lý giải qua hai cơ chế chính sau.

Loại bỏ các yếu tố ức chế nảy mầm từ thịt quả (Pulp removal)

Khi quả cà phê còn nguyên vẹn, các đặc tính sinh lý và hóa học của mô quả góp phần duy trì trạng thái ức chế nảy mầm của hạt. Trong đó, áp suất thẩm thấu của dịch quả giàu đường và sự hiện diện của các hormone thực vật ức chế sinh trưởng, đặc biệt là axit abscisic (ABA), có thể tham gia điều hòa quá trình này.

Trong chế biến ướt, công đoạn xát vỏ (pulping) loại bỏ phần lớn thịt quả, làm thay đổi môi trường hóa học bao quanh hạt và giảm tác động của các yếu tố ức chế từ mô quả. Nhờ đó, các hoạt động trao đổi chất liên quan đến tiền nảy mầm có điều kiện khởi phát sớm hơn.

Ngược lại, trong chế biến khô, quả cà phê vẫn nguyên vẹn trong những ngày đầu phơi. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự nảy mầm từ mô quả tiếp tục hiện diện, trong khi thịt quả dần mất nước và khô lại. Điều này góp phần làm chậm sự khởi động của các quá trình chuyển hóa bên trong hạt.

DSC09771
Trong quá trình chế biến khô, các tín hiệu nẩy mầm mạnh nhất được phát hiện từ 6 – 7 ngày sau khi bắt đầu chế biến
blank
Tình trạng thiếu oxy trong quá trình ngâm nước đã khiến hạt tiêu thụ liên tục các nguồn carbohydrate thông qua quá trình đường phân

Độ ẩm và khả năng hấp thu nước

Nước là điều kiện thiết yếu để tái kích hoạt các hoạt động trao đổi chất trong hạt, bao gồm hoạt động của enzyme thủy phân và các con đường chuyển hóa tạo năng lượng liên quan đến tiền nảy mầm.Trong chế biến ướt, hạt tiếp xúc với môi trường nước trong các công đoạn ngâm, lên men và rửa. Điều kiện này giúp hạt duy trì độ ẩm cao, tạo thuận lợi cho việc khởi động các phản ứng sinh hóa.

Trong khi đó, ở chế biến khô, quả bắt đầu mất nước ngay từ những ngày đầu phơi nắng. Khi độ ẩm giảm, hoạt động của enzyme và các quá trình trao đổi chất liên quan đến tiền nảy mầm dần bị hạn chế. Sự suy giảm độ ẩm này góp phần làm chậm, sau đó ngăn cản các phản ứng tiếp tục diễn ra khi hạt đạt trạng thái khô ổn định.

Đường từ thịt quả có thẩm thấu vào nhân?

Quan niệm cho rằng “trong chế biến khô (Natural) hoặc Honey, đường từ lớp thịt quả hay chất nhầy ngọt lịm sẽ thẩm thấu xuyên qua vỏ trấu để đi vào làm ngọt nhân cà phê” là một ngộ nhận phổ biến trong giới nếm thử và người làm nghề, hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.

Các nghiên cứu khoa học bác bỏ giả thuyết này. Hoàn toàn KHÔNG có hiện tượng đường từ thịt quả thẩm thấu ngược vào trong nhân dựa trên các cơ chế cụ thể sau:

Hướng di chuyển của nước trong quá trình phơi sấy: Khi cà phê được phơi, nước bên trong hạt và quả dần thoát ra ngoài môi trường (Schwan & Fleet, 2014). Vì vậy, không thể mặc định rằng đường từ thịt quả và lớp chất nhầy sẽ đi ngược vào nhân cà phê theo dòng di chuyển của nước. Việc đường có thể xâm nhập vào nhân hay không còn phụ thuộc vào cấu trúc mô và khả năng vận chuyển của các hợp chất này.

Bằng chứng phân tích hóa học định lượng: Nếu đường từ thịt quả khuếch tán vào nhân, nồng độ sucrose và đường tổng trong nhân chế biến khô phải cao hơn đáng kể so với nhân tươi vừa hái trên cây. Tuy nhiên, các phân tích khoa học cho thấy hàm lượng sucrose trong nhân hạt sau chế biến khô hầu như không tăng, thậm chí bằng hoặc hơi giảm nhẹ so với hạt tươi do hô hấp tế bào thông thường (Hii & Borém, 2019). Hơn nữa Hàm lượng sucrose nội tại giữa cà phê chế biến ướt và chế biến khô khi thu hoạch cùng độ chín là tương đương nhau.

Rào cản vật lý và sự co rút tế bào: Khi bắt đầu mất nước, nhân cà phê co lại (shrinkage) và tách rời khỏi lớp nội quả bì (endocarp / parchment – vỏ trấu), tạo nên một khoảng hở vật lý (Hii & Borém, 2019). Giữa chất nhầy ở ngoài vỏ trấu và nhân bên trong không hề có mạng lưới dẫn truyền thể lỏng liên tục để các phân tử đường di chuyển vào nội nhũ.

blank
Phân tích thực nghiệm cho thấy hàm lượng đường trong hạt sau khi phơi khô không hề cao hơn hạt tươi lúc mới hái

Vậy vì sao cà phê Natural và Honey thường cho cảm nhận ngọt và đậm đà hơn?

Nếu đường từ thịt quả không thẩm thấu vào nhân, sự khác biệt về độ ngọt và thể chất (body) có thể đến từ những thay đổi trong quá trình chế biến và cách chúng ta cảm nhận hương vị.

Thứ nhất, Bảo tồn đường đơn tự do: Trong chế biến khô, hạt nằm trong môi trường thoáng khí, duy trì hô hấp hiếu khí — một chu trình tạo năng lượng ATP hiệu quả hơn kỵ khí gấp nhiều lần, tiêu tốn rất ít phân tử đường. Nhờ đó, hàm lượng glucose và fructose tự do trong nhân Natural được bảo tồn nguyên vẹn (hoặc tích lũy nhẹ do thủy phân sucrose nội tại), cao hơn gấp nhiều lần so với nhân của chế biến ướt.

Thứ hai, Tiền chất Maillard và phản ứng Caramel: Lượng đường khử và axit amin tự do cao hơn ở cà phê chế biến khô và Honey là nguồn cơ chất dồi dào cho phản ứng Maillard và caramel hóa khi rang, sinh ra nhiều hợp chất furan, dẫn xuất pyrazine tạo nốt hương quả chín, caramel và sô-cô-la. Những đặc tính hương thơm này cũng góp phần làm tăng cảm nhận ngọt khi thưởng thức.

DSC00348
Cà phê chế biến ướt không có nhiều hương vị trái cây khác biệt bởi vì bạn đã loại bỏ lớp vỏ quả – nơi có rất nhiều hương vị trái cây

Khi hàm lượng đường đơn tự do suy giảm, sucrose vẫn tham gia các phản ứng nhiệt phân và phân hủy trong quá trình rang, tạo thành các axit hữu cơ phân tử nhỏ như axit formic, acetic, glycolic và lactic. Các hợp chất này góp phần hình thành độ chua sáng (acidity), thanh, độ sạch vị (clean cup) và những sắc thái hương trái cây tinh tế trong cà phê chế biến ướt.

Sau cùng, cho dù bạn thích “sự ngọt ngào” của một loại cà phê chế biến khô, hay vị chua tinh tế của cà phê đã qua xử lý ướt, thì các hương vị mà bạn cảm nhận được là chủ quan. Các phương pháp chế biến này có vô số biến thể làm phong phú thêm các cấu hình hương vị của nó. Xử lý cà phê sau thu hoạch vẫn còn là một chủ đề cần được khám phá, và trong nhiều trường hợp, đó là một quá trình diễn ra ngoài khả năng thống kê, mà chỉ có khứu & vị giác mới có thể cảm nhận được.


Nguồn tham khảo:

/ CHIA SẺ BÀI VIẾT NÀY /
Picture of ng.tg.haivan
ng.tg.haivan


Chào bạn, mình là Nguyễn Tống Hải Vân, người sáng lập PrimeCoffee từ năm 2017. Trang này là nơi mình chia sẻ kiến thức mình học được từ internet và sách vở theo cách trực quan và dễ hiểu hơn. Cảm ơn bạn vì đã đồng hành cùng mình và PrimeCoffee!

Picture of ng.tg.haivan
ng.tg.haivan


Chào bạn, mình là Nguyễn Tống Hải Vân, người sáng lập PrimeCoffee từ năm 2017. Trang này là nơi mình chia sẻ kiến thức mình học được từ internet và sách vở theo cách trực quan và dễ hiểu hơn. Cảm ơn bạn vì đã đồng hành cùng mình và PrimeCoffee!

Một bình luận

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

BÀI ĐĂNG MỚI

TẤT CẢ CHUYÊN MỤC

PrimeCoffee không được vận hành bởi những chuyên gia và cũng không có động cơ thương mại thực sự, đây là một nơi dành cho bất kỳ ai yêu thích cà phê. Chia sẻ kiến thức một cách chuyên nghiệp & minh bạch là ưu tiên hàng đầu của Prime, không có quảng cáo và không gây nên xung đột lợi ích tiềm ẩn cho bất kỳ mắt xích nào trong ngành cà phê. Sự ủng hộ của các bạn là động lực to lớn để PrimeCoffee tiếp tục phát triển và mang lại giá trị cho cộng đồng.

Bởi vì nội dung là vốn quý nhất, nên PrimeCoffee luôn tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của người khác cũng như mong muốn người khác tôn trọng quyền của mình! Bạn có thể sử dụng, chia sẻ các thông tin trên đây miễn là tuân thủ theo các nguyên tắc Bản Quyền. Chúng mình luôn sẵn sàng nhận các phản hồi, bình luận để giúp trang tin tốt hơn và cuối cùng, đừng quên ghé thăm Fanpage để cập nhật những thông tin mới nhất nhé!

Tiếp nhiên liệu nào!!
Nếu blog này mang lại giá trị, bạn có thể góp một “ly cà phê” nho nhỏ. Đó là cách đơn giản để giữ cho chiếc máy xay nội dung luôn chạy đều.
Có thể bạn quan tâm
Nhiệt độ pha chế trong kỹ thuật Espresso
Chiết xuất

Nhiệt độ pha chế trong kỹ thuật Espresso

Nhiệt độ pha là một thông số dễ dàng thay đổi với máy pha cà phê Espresso phù hợp, nhưng không phải là điều mà tất cả các quán cà phê lựa chọn như một

Chứng nhận Fair Trade / Fairtrade trên cà phê
Khái niệm

Chứng nhận Fair Trade / Fairtrade trên cà phê

Cà phê thương mại công bằng (tiếng Anh là Fair Trade Coffee) là cà phê được các tổ chức thương mại công bằng chứng nhận là đã được sản xuất theo tiêu chuẩn Fair Trade

Kỹ năng Cupping cho người mới bắt đầu
Cảm quan

Kỹ năng Cupping cho người mới bắt đầu

Cupping, hay thử nếm là tiêu chuẩn công nghiệp để đánh giá chất lượng cà phê và là một cách tuyệt vời để tìm hiểu thêm về cà phê cho dù bạn là người tiêu

Tổng quan về cà phê Uganda từ Châu Phi
Bản đồ cà phê

Tổng quan về cà phê Uganda từ Châu Phi

Uganda là một trong số ít quốc gia trên thế giới có cà phê bản địa, với loài Robusta mọc hoang dã quanh Hồ Victoria. Cà phê là một phần quan trọng của nền kinh

Tìm kiếm