Các truyền thuyết và câu chuyện dân gian về sự phát hiện ra cây cà phê cũng như thức uống cà phê đã được ghi nhận chi tiết trong lịch sử, đặc biệt là qua tác phẩm nghiên cứu kinh điển All About Coffee của William H. Ukers. Dưới đây là các truyền thuyết và giả thuyết nổi tiếng nhất đã được sưu tầm và lưu truyền qua nhiều thế kỷ:
Truyền thuyết về mục đồng Kaldi và đàn dê nhảy múa
Đây được xem là một trong những truyền thuyết phổ biến nhất về nguồn gốc cà phê, thường gắn với vùng Abyssinia (Ethiopia ngày nay)
Theo câu chuyện, Kaldi là một mục đồng trẻ, trong một lần chăn dê đã nhận thấy đàn dê của mình bỗng trở nên hăng hái khác thường sau khi ăn quả mọng từ một bụi cây lạ. Chúng chạy nhảy liên tục, thậm chí cả con dê già vốn trầm tính cũng trở nên hoạt bát, tung tăng như đang nhảy múa. Tò mò trước hiện tượng kỳ lạ, Kaldi quyết định nếm thử những quả mọng ấy. Truyền thuyết kể rằng, sau khi ăn quả, anh cũng cảm thấy phấn chấn và tràn đầy năng lượng, rồi hòa mình vào điệu nhảy cùng đàn dê.
Câu chuyện tiếp tục với sự xuất hiện của một vị tu sĩ tình cờ đi ngang qua. Ngạc nhiên trước cảnh tượng trước mắt, vị tu sĩ được Kaldi kể lại sự việc và quyết định mang những quả mọng về tu viện để tìm hiểu công dụng của chúng. Theo một dị bản, do thường xuyên buồn ngủ trong các buổi cầu nguyện ban đêm, ông đã thử rang hoặc sấy khô quả, sau đó đun với nước để tạo thành thức uống. Thức uống này được cho là giúp các tu sĩ duy trì sự tỉnh táo trong những giờ cầu nguyện kéo dài. Từ đó, câu chuyện về loại quả có khả năng xua tan cơn buồn ngủ dần lan truyền, gắn liền với hình ảnh một tu viện luôn sáng đèn và những tu sĩ thức suốt đêm.
Dù được lưu truyền rộng rãi, câu chuyện về Kaldi và đàn dê nhảy múa vẫn thuộc về địa hạt truyền thuyết, chưa có bằng chứng lịch sử đủ tin cậy để xác nhận các nhân vật và sự kiện. Tuy vậy, câu chuyện đã trở thành một phần quen thuộc trong văn hóa kể chuyện về cà phê, phản ánh cách con người hình dung về sự phát hiện ra loại cây và thức uống có khả năng kích thích sự tỉnh táo.
Truyền thuyết về Sheikh Omar và thị trấn Mocha
Một truyền thuyết khác về nguồn gốc cà phê gắn liền với Dervish Hadji Omar, đệ tử của Sheikh Abou’l Hasan Schadheli, vị thánh được tôn kính và gắn với cảng Mocha ở Yemen, bán đảo Ả Rập. Khác với câu chuyện về mục đồng Kaldi và đàn dê nhảy múa, truyền thuyết này tập trung vào hoàn cảnh lưu đày của Omar và quá trình ông khám phá ra cách chế biến quả cà phê thành thức uống.
Theo câu chuyện, vào khoảng năm 1258, Omar bị trục xuất khỏi Mocha và phải lưu lạc đến vùng sa mạc Ousab, hoặc một địa điểm được gọi là núi Emeralds trong một số dị bản. Bị bỏ lại giữa vùng đất khô cằn, nơi người ta tin rằng ông khó có thể sống sót vì thiếu thức ăn, Omar buộc phải tìm kiếm những nguồn thực phẩm có sẵn trong tự nhiên. Trong hành trình ấy, ông phát hiện những quả mọng mọc trên một loại cây bụi lạ. Ban đầu, Omar ăn thử quả tươi nhưng nhận thấy vị đắng khó chịu. Ông bèn thử nướng chúng trên lửa để cải thiện hương vị. Khi quả trở nên cứng sau khi nướng, ông tiếp tục cho vào nước đun sôi để làm mềm. Kết quả là một thứ nước màu nâu được tạo ra. Omar uống thử và nhận thấy sức lực dường như được phục hồi, tinh thần trở nên tỉnh táo hơn.
Một dị bản khác kể lại sự kiện theo hướng kỳ ảo hơn. Trong lúc tuyệt vọng giữa sa mạc, Omar nghe thấy tiếng hót du dương của một con chim có bộ lông rực rỡ đang đậu trên cành cây. Khi ông tiến lại gần, con chim biến mất, để lại những bông hoa cùng quả mọng trên cành. Omar hái những quả này, đun với nước thay cho món canh thảo mộc đạm bạc mà ông vẫn dùng để duy trì sự sống. Thức uống thu được không chỉ có hương thơm đặc biệt mà còn được cho là giúp ông lấy lại sức lực.
Câu chuyện về Omar còn gắn liền với danh tiếng chữa bệnh của ông. Trước khi bị lưu đày, ông được biết đến tại Mocha nhờ khả năng cầu nguyện và chữa trị cho người bệnh. Theo truyền thuyết, khi con gái của nhà vua lâm bệnh nặng, Omar đã giúp nàng hồi phục, nhưng sự việc cũng khiến ông vướng vào những xung đột dẫn đến cuộc lưu đày. Sau khi khám phá ra thức uống từ quả cà phê và tiếp tục được biết đến qua những câu chuyện chữa bệnh kỳ diệu, Omar được triệu hồi trở lại Mocha trong vinh quang, được người dân tôn kính như một vị thánh.
Tương tự câu chuyện về Kaldi, truyền thuyết về Sheikh Omar phản ánh cách cà phê được gắn với những sự kiện kỳ diệu trong văn hóa dân gian. Tuy nhiên, các chi tiết về cuộc lưu đày, con chim thần và quá trình phát hiện thức uống vẫn cần được xem xét như những yếu tố truyền thuyết, thay vì bằng chứng lịch sử xác thực về nguồn gốc cà phê. Dẫu vậy, câu chuyện góp phần lý giải mối liên hệ lâu đời giữa cà phê với Yemen, đặc biệt là cảng Mocha — địa danh về sau trở thành một trong những cái tên nổi tiếng nhất trong lịch sử thương mại cà phê.
Truyền thuyết về Thiên thần Gabriel và Tiên tri Mohammed
Trong một số câu chuyện dân gian Hồi giáo, nguồn gốc cà phê được gắn với Tiên tri Mohammed và sự can thiệp của Thiên thần Gabriel. Theo truyền thuyết, khi Mohammed lâm bệnh hoặc suy giảm thể lực, Gabriel đã hiện ra và ban cho ông một thức uống màu đen, được gọi là cahuha. Thức uống kỳ diệu này được cho là giúp ông phục hồi sức khỏe, lấy lại sinh lực và sự tỉnh táo.
Khác với những câu chuyện về Kaldi hay Sheikh Omar, truyền thuyết này đặt cà phê trong bối cảnh tôn giáo, nhấn mạnh mối liên hệ giữa thức uống với sự hồi phục thể chất và sức mạnh tinh thần. Tuy nhiên, đây là một câu chuyện mang tính truyền thuyết, không phải bằng chứng lịch sử xác nhận thời điểm cà phê được phát hiện hoặc bắt đầu được sử dụng.
Những giả thuyết về cà phê trong văn học cổ đại và Kinh Thánh
Từ thế kỷ XVII đến XVIII, khi cà phê ngày càng phổ biến tại châu Âu, một số học giả và nhà du hành đã tìm cách truy nguyên nguồn gốc của thức uống này bằng cách liên hệ nó với những mô tả về thực phẩm và đồ uống trong các tác phẩm cổ đại. Những giả thuyết ấy phản ánh nỗ lực đưa cà phê vào lịch sử lâu dài của văn minh nhân loại, nhưng phần lớn không có đủ bằng chứng để xác nhận.
Một trong những giả thuyết đáng chú ý liên quan đến sử thi Odyssey của Homer. Nhà du hành người Ý Pietro Della Valle (1586–1652) cho rằng Nepenthe — thức uống mà nàng Helen sử dụng để xoa dịu nỗi buồn và đau khổ — có thể là hỗn hợp cà phê và rượu. Tuy nhiên, mô tả về Nepenthe trong văn học Hy Lạp cổ đại không đủ để xác định thành phần thực sự của thức uống này.
Tương tự, một số tác giả châu Âu như Sandys, Burton và Blount từng đưa ra giả thuyết rằng món black broth (nước canh đen) của người Sparta cổ đại, thuộc vùng Lacedaemon, chính là cà phê. Trên thực tế, món ăn này thường được mô tả như một loại canh có màu sẫm, gắn với tập quán ẩm thực của người Sparta. Không có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy nó được chế biến từ cà phê.
Các liên hệ với Kinh Thánh cũng xuất hiện trong những nỗ lực truy nguyên tương tự. Năm 1700, George Paschius cho rằng năm đấu ngũ cốc rang mà Abigail mang đến cho vua David trong sách Samuel có thể là hạt cà phê rang. Một số tác giả khác, trong đó có Pierre Étienne Louis Dumant, còn liên hệ cà phê với món cháo đỏ mà Esau dùng để đổi quyền trưởng nam cho Jacob, hoặc ngũ cốc rang mà Boaz chia sẻ với Ruth.
Nhìn chung, những giả thuyết này chủ yếu dựa trên sự tương đồng về màu sắc, hình thức chế biến hoặc công dụng được gán cho các loại thực phẩm và thức uống cổ đại. Chúng không cung cấp bằng chứng xác thực rằng cà phê đã được sử dụng trong thời kỳ Homer hay các sự kiện được kể trong Kinh Thánh. Vì vậy, cần phân biệt những nỗ lực diễn giải mang tính lịch sử này với các tài liệu thực sự ghi nhận sự hiện diện của cà phê.
Mốc lịch sử ghi nhận đáng tin cậy đầu tiên (1454)
Mặc dù các truyền thuyết mang nhiều màu sắc thần thoại, tài liệu lịch sử ghi nhận mốc thời gian xác thực đầu tiên về việc sử dụng cà phê làm thức uống là vào khoảng năm 1454 A.D.
Trong khi các truyền thuyết về nguồn gốc cà phê vẫn còn nhiều yếu tố huyền thoại, những ghi chép về việc sử dụng cà phê tại Yemen vào thế kỷ XV cung cấp cơ sở lịch sử đáng tin cậy hơn. Một nhân vật thường được nhắc đến trong các tường thuật về giai đoạn này là Sheikh Gemaleddin Abou Muhammad Bensaid, một mufti tại Aden.
Theo ghi chép được lưu truyền, trong chuyến đi đến Abyssinia (Ethiopia ngày nay), Gemaleddin đã quan sát thấy người dân địa phương sử dụng cà phê. Khi trở về Aden và lâm bệnh, ông nhớ lại loại quả này, cho tìm và thử sử dụng. Sau khi nhận thấy sức khỏe được cải thiện, ông khuyến khích các tu sĩ Dervish uống cà phê để duy trì sự tỉnh táo trong những buổi cầu nguyện kéo dài vào ban đêm.
Từ Yemen, thói quen uống cà phê dần lan đến các trung tâm tôn giáo và thương mại quan trọng của thế giới Hồi giáo, trong đó có Mecca và Medina. Cà phê không chỉ được sử dụng như một thức uống giúp duy trì sự tỉnh táo mà còn dần trở thành một phần trong đời sống xã hội và văn hóa của khu vực.
Những câu chuyện về Kaldi, Sheikh Omar, Thiên thần Gabriel hay Sheikh Gemaleddin cho thấy nguồn gốc cà phê đã được bao phủ bởi nhiều lớp truyền thuyết, gắn với những phép màu, sự hồi phục sức khỏe và nhu cầu duy trì sự tỉnh táo trong đời sống tôn giáo. Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có đủ bằng chứng lịch sử để xác nhận chính xác ai là người đầu tiên phát hiện ra cà phê, cũng như thời điểm thức uống này ra đời.
Theo William H. Ukers trong All About Coffee (1922), Ethiopia được xem là vùng đất có lịch sử lâu đời gắn với cây cà phê, trong khi Yemen giữ vai trò quan trọng trong quá trình phát triển và phổ biến cà phê dưới hình thức thức uống. Những ghi chép về việc sử dụng cà phê tại Yemen vào thế kỷ XV, đặc biệt trong cộng đồng tu sĩ Hồi giáo, đánh dấu giai đoạn có cơ sở lịch sử rõ ràng hơn so với các câu chuyện huyền thoại về nguồn gốc của nó.
Tài liệu tham khảo:
Ukers, W. H. (1922). All About Coffee. New York: The Tea and Coffee Trade Journal Company. Chương III: “Early History of Coffee Drinking”, đặc biệt tr. 11–16.
– Đọc bản số hóa miễn phí tại Project Gutenberg – All About Coffee