Coffea canephora Pierre ex A.Froehner (1897) là tên khoa học được công nhận của loài cà phê thường được gọi là Robusta.
Về phân loại thực vật học, loài này thuộc:
Theo quy tắc ưu tiên của Bộ luật Danh pháp Quốc tế về tảo, nấm và thực vật (ICN), tên khoa học được công bố hợp lệ sớm nhất và đáp ứng các điều kiện danh pháp sẽ được ưu tiên sử dụng. Vì vậy, Coffea canephora Pierre ex A.Froehner (1897) được ưu tiên so với những tên gọi xuất hiện sau như Coffea robusta Linden và Coffea laurentii De Wild.
Trong hệ thống phân loại hiện đại, Coffea robusta được xem là danh pháp đồng nghĩa của Coffea canephora, thay vì một loài độc lập. Tên gọi Robusta tiếp tục được sử dụng phổ biến trong sản xuất, thương mại và ngành công nghiệp cà phê.
Mẫu vật tại Gabon và ghi nhận của Jean Baptiste Louis Pierre
Khoảng năm 1895, nhà truyền giáo kiêm nhà sưu tập thực vật người Pháp Théophile Klaine đã thu thập các mẫu tiêu bản cà phê mọc hoang tại khu vực lân cận Libreville, Gabon, thuộc vùng Trung Phi.
Các mẫu vật sau đó được gửi đến nhà thực vật học người Pháp Jean Baptiste Louis Pierre, người từng giữ chức Giám đốc Thảo Cầm Viên Sài Gòn và có nhiều nghiên cứu về hệ thực vật nhiệt đới.
Sau khi nghiên cứu các mẫu tiêu bản, Pierre nhận diện đây là một loài mới thuộc chi Coffea và đặt tên là Coffea canephora. Tên gọi này được ghi nhận trong các ghi chú nghiên cứu và trên nhãn tiêu bản thực vật (herbarium sheet). Tuy nhiên, Pierre không trực tiếp công bố bản mô tả khoa học hoàn chỉnh của loài trên một ấn phẩm thực vật học.
Công bố danh pháp bởi Albrecht Froehner (1897)
Năm 1897, nhà thực vật học người Đức Albrecht Froehner đã công bố tên Coffea canephora dựa trên tên gọi và các tư liệu nghiên cứu trước đó của Pierre. Froehner đã hoàn thiện bản mô tả hình thái học chi tiết và xuất bản hợp lệ tên gọi này trên tập san khoa học chuyên ngành:
Froehner, A. (1897). Froehner, A. (1897). Notizblatt des Königlichen Botanischen Gartens und Museums zu Berlin, 1(7): 237–238.
Trong công trình này Froehner ghi nhận: “Cây có vẻ ngoài (habituell) tương tự như Coffea liberica Hiern và Coffea macrochlamys K. Sch., nhưng có cấu trúc hoa hoàn toàn khác biệt, vì vậy việc thiết lập đây là một loài mới độc lập là hoàn toàn bắt buộc.”
Theo quy tắc ghi nhận tác giả trong danh pháp thực vật, tên loài được viết là Coffea canephora Pierre ex A.Froehn. Trong đó, Pierre là người đề xuất tên gọi, còn Froehner là người công bố tên này một cách hợp lệ.
Phát hiện tại Congo và sự xuất hiện của tên gọi Robusta
Năm 1898, nhà thực vật học người Bỉ Émile Laurent ghi nhận các mẫu cà phê thuộc nhóm Coffea canephora trong quá trình khảo sát tại lưu vực sông Congo, thuộc Nhà nước Tự do Congo thời bấy giờ.
Các cây cà phê này thu hút sự chú ý nhờ khả năng sinh trưởng mạnh, thích nghi với điều kiện môi trường nhiệt đới và khả năng chống chịu bệnh gỉ sắt (Hemileia vastatrix).
Sau đó, công ty làm vườn L’Horticole Coloniale tại Brussels, do Lucien Linden điều hành, đã đưa các mẫu cây này vào nhân giống và phát triển thương mại. Tên gọi Coffea robusta được sử dụng để mô tả nhóm cây có đặc tính sinh trưởng khỏe và khả năng chống chịu tốt.
Về sau, nhà thực vật học người Bỉ Émile De Wildeman cũng sử dụng tên Coffea laurentii để mô tả một nhóm cà phê có liên quan đến các mẫu vật do Laurent thu thập.
Trong các hệ thống phân loại được chuẩn hóa sau này, Coffea robusta và Coffea laurentii được xếp vào nhóm danh pháp đồng nghĩa của Coffea canephora. Tên Robusta vẫn được duy trì rộng rãi như tên gọi thông dụng của loài cà phê này.
Chuẩn hóa danh pháp và phân loại học hiện đại
Các nghiên cứu phân loại thực vật học sau này đã tiến hành rà soát những tên gọi được sử dụng cho các nhóm cà phê thuộc chi Coffea tại châu Phi. Những khác biệt về hình thái, đặc điểm sinh trưởng và nguồn gốc địa lý từng dẫn đến việc mô tả nhiều tên loài và thứ khác nhau.
Năm 2006, Davis và cộng sự công bố công trình An annotated taxonomic conspectus of the genus Coffea (Rubiaceae) trên tạp chí Botanical Journal of the Linnean Society. Đây là một trong những nghiên cứu hệ thống quan trọng về phân loại học chi Coffea, góp phần chuẩn hóa danh pháp và hệ thống hóa các tên khoa học đã được công bố.
Theo cơ sở dữ liệu thực vật học của Royal Botanic Gardens, Kew (Plants of the World Online), Coffea canephora Pierre ex A.Froehner hiện được công nhận là một loài hợp lệ. Trong danh mục đồng nghĩa của loài có các tên Coffea robusta L.Linden và Coffea laurentii De Wild. Kew Science+1
Tên gọi Robusta vì vậy vẫn được sử dụng phổ biến trong thương mại và sản xuất cà phê, trong khi Coffea canephora là danh pháp khoa học được chấp nhận.
Nguồn tham khảo:
- Froehner, A. (1897). Einige neue Arten der Gattung Coffea. Notizblatt des Königlichen Botanischen Gartens und Museums zu Berlin, 1(7), 237–238.
- Davis, A. P., Govaerts, R., Bridson, D. M., & Stoffelen, P. (2006). An annotated taxonomic conspectus of the genus Coffea (Rubiaceae). Botanical Journal of the Linnean Society, 152(4), 465–512.
- Ukers, W. H. (1922). All About Coffee. The Tea and Coffee Trade Journal Company, New York.
- World Coffee Research (2024). The roots of Robusta—cultivating growth for a sustainable future.
- Royal Botanic Gardens, Kew. Plants of the World Online: Coffea canephora Pierre ex A.Froehner.
- International Plant Names Index (IPNI). Coffea canephora Pierre ex A.Froehner.