“Moka pot”, hay thường được gọi là ấm Moka, là một trong những thiết kế gia dụng có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử cà phê hiện đại. Mặc dù thường được gọi là “ấm pha espresso tại nhà”, Moka không tạo ra espresso theo nghĩa kỹ thuật; nó sử dụng nhiệt và áp suất hơi nước để đưa nước nóng qua lớp cà phê xay, tạo nên một loại cà phê đậm đặc với đặc tính hoàn toàn riêng.
Điều làm Moka đặc biệt không chỉ nằm ở nguyên lý pha chế, mà còn ở cách một thiết bị nhỏ gọn đã đưa trải nghiệm cà phê kiểu Ý từ quán bar vào căn bếp gia đình. Thiết kế này xuất hiện tại Ý vào năm 1933 với Moka Express của Alfonso Bialetti, và sau đó trở thành một biểu tượng của thiết kế công nghiệp Ý thế kỷ XX.
LƯU Ý: Moka Express là tên của mẫu ấm do Bialetti phát triển và thương mại hóa, mẫu kinh điển này xuất hiện từ năm 1933 và có thiết kế thân bát giác đặc trưng. Moka pot là tên gọi phổ thông của loại dụng cụ pha cà phê sử dụng áp suất hơi nước để đưa nước qua cà phê xay. Không chỉ Bialetti sản xuất Moka pot; có rất nhiều hãng và nhiều thiết kế khác nhau.
Đây là phần 1 trong loạt bài về Moka Express. Nếu muốn tìm hiểu cách pha cà phê bằng chiếc ấm này, hãy xem tiếp bài: “Trải nghiệm pha cà phê bằng ấm Moka”.
Ấm moka đầu tiên – Moka Express từ Bialetti
Lịch sử của Moka hiện đại bắt đầu tại Crusinallo, thuộc vùng Piedmont, miền Bắc nước Ý. Alfonso Bialetti vốn không xuất thân từ ngành cà phê. Từ năm 1919, ông điều hành một xưởng chuyên gia công các sản phẩm bằng nhôm, một vật liệu đang ngày càng trở nên quan trọng trong ngành công nghiệp gia dụng của Ý. Chính kinh nghiệm với nhôm đã tạo nền tảng để Bialetti phát triển một dụng cụ pha cà phê nhỏ gọn, phù hợp với căn bếp gia đình.
Năm 1933, Bialetti cùng nhà phát minh Luigi De Ponti hoàn thiện và đăng ký bằng sáng chế cho một kiểu bình pha cà phê sử dụng áp suất hơi nước. Thiết kế này gồm ba bộ phận chính: khoang dưới chứa nước, phễu lọc chứa cà phê xay và khoang trên để thu nhận cà phê sau khi chiết xuất. Cấu trúc ba phần này về cơ bản vẫn được duy trì trong Moka hiện đại.
Trong một số tài liệu, các nhà nghiên cứu phân biệt thiết kế Bialetti năm 1933 với phiên bản Moka được Renato Bialetti (con trai Alfonso Bialetti) hoàn thiện/phát triển về sau, và lưu ý rằng tên “Moka” theo nghĩa thương hiệu cũng xuất hiện về sau chứ không nhất thiết là tên mà Alfonso dùng cho sản phẩm năm 1933.
Trên thực tế, cái tên Moka chỉ xuất hiện cùng với Renato vào những năm 1950
Theo museoomero.it
Điểm đặc biệt của Moka Express nằm ở sự kết hợp giữa chức năng và hình thức. Thân bình có tiết diện bát giác, được chế tạo từ hợp kim nhôm, vừa tạo nên diện mạo đặc trưng vừa phù hợp với công nghệ gia công kim loại của Bialetti. Với một cấu trúc tương đối đơn giản, Moka có thể tạo ra cà phê nóng và đậm đặc ngay trên bếp mà không cần đến một hệ thống máy móc cồng kềnh.
Vì vậy, điều đáng chú ý ở Moka không phải là nó tạo ra một phiên bản “espresso thu nhỏ”, mà là nó đã giải quyết một vấn đề khác: làm thế nào để đưa một trải nghiệm cà phê vốn gắn với máy pha tại quán vào không gian gia đình bằng một thiết bị đơn giản, nhỏ gọn và có chi phí thấp hơn nhiều.
Ứng dụng vật liệu nhôm
Một phần quan trọng trong câu chuyện của Moka Express nằm ở vật liệu. Khi Moka ra đời vào thập niên 1930, nhôm đang được xem là vật liệu hiện đại của công nghiệp và thiết kế gia dụng. Đối với Alfonso Bialetti, đây cũng là lĩnh vực ông đã có nhiều năm kinh nghiệm trước khi bước vào ngành sản xuất dụng cụ pha cà phê.
Việc sử dụng nhôm mang lại nhiều lợi thế cho Moka: vật liệu tương đối nhẹ, có khả năng truyền nhiệt tốt và phù hợp với phương pháp đúc mà xưởng của Bialetti đã làm chủ. Quan trọng hơn, nhôm cho phép Moka trở thành một sản phẩm gia dụng có tính công nghiệp cao nhưng vẫn giữ được hình thức đặc trưng.
Bát giác của Moka vì thế không đơn thuần là một lựa chọn trang trí. Nó trở thành một phần của ngôn ngữ thiết kế, giúp nhận diện sản phẩm ngay lập tức. Chính sự thống nhất giữa vật liệu, cấu trúc và hình thức đã giúp Moka Express trở thành một trong những ví dụ kinh điển của thiết kế công nghiệp Ý thế kỷ XX.
Ấm Moka đại diện cho sự giao thoa hoàn hảo giữa caffeine (biểu tượng của năng lượng, tốc độ và năng suất lao động) và nhôm (kim loại của đổi mới, hiện đại và công nghệ)
Schnapp 2001
Tác động xã hội
Moka Express xuất hiện vào năm 1933, trong bối cảnh kinh tế khó khăn của Đại Khủng hoảng. Khi việc thường xuyên đến quán cà phê trở nên khó khăn đối với nhiều gia đình, một thiết bị có thể tạo ra cà phê đậm đặc ngay trên bếp gia đình trở thành một giải pháp có ý nghĩa kinh tế và xã hội.
Moka không thay thế máy espresso chuyên nghiệp. Thay vào đó, nó tạo ra một con đường khác để người tiêu dùng tiếp cận trải nghiệm cà phê kiểu Ý. Máy espresso tại quán vốn lớn, phức tạp và đòi hỏi hạ tầng phù hợp; Moka thu nhỏ quá trình ấy thành một thiết bị gia dụng gồm vài bộ phận cơ bản.
Đây chính là bước chuyển quan trọng của Moka: cà phê không còn chỉ là một thức uống được phục vụ trong không gian công cộng mà trở thành một nghi thức có thể diễn ra mỗi ngày trong căn bếp gia đình. Về sau, chính sự gắn bó với đời sống thường nhật này đã giúp Moka vượt ra ngoài phạm vi của một dụng cụ pha chế để trở thành một biểu tượng văn hóa của cà phê Ý.
Từ một dụng cụ pha cà phê thành biểu tượng thiết kế
Moka Express không trở thành biểu tượng chỉ nhờ thiết kế ban đầu. Bước ngoặt lớn đến sau Thế chiến II, khi Renato Bialetti, con trai Alfonso Bialetti, tiếp quản việc kinh doanh và đẩy mạnh sản xuất cũng như quảng bá sản phẩm. Từ cuối thập niên 1940 và đặc biệt trong những năm 1950, Moka Express được đưa vào một chiến lược truyền thông quy mô lớn, biến chiếc ấm từ một sản phẩm gia dụng thành một hình ảnh quen thuộc trong đời sống người Ý.
Năm 1953, hình tượng “L’omino coi baffi” – người đàn ông nhỏ với bộ ria mép – được đưa vào nhận diện của Bialetti. Hình tượng này do họa sĩ Paul Campani thiết kế và được xây dựng dựa trên hình ảnh Alfonso Bialetti. Từ đó, chiếc ấm không chỉ được nhận biết bằng hình dáng bát giác mà còn bằng một nhân vật có tính nhận diện thương hiệu rất cao.
Sau thế chiến thứ hai, ấm moka từ Italia đã có mặt khắp Nam Âu và trở thành chuẩn mực trong việc thưởng thức cà phê. Sự nổi tiếng của nó càng khiến các nhà sản xuất châu Âu tạo ra nhiều bản sao, hoặc thiết kế mới với cảm hứng từ thiết kế gốc của Italia. Bản thân Bialetti cũng đã tạo ra nhiều thế hệ Moka với thiết kế và chức năng khác nhau. Song, những gì mà Moka pot của Bialetti đã tạo ra trong giai đoạn đầu đả là một biểu tượng đậm chất Ý trong quá trình “cách mạng hóa” việc pha chế cà phê ngay tại nhà cho đến hôm nay.
Lịch sử của Moka Express cho thấy một thiết kế thành công không nhất thiết phải tạo ra một công nghệ hoàn toàn mới. Giá trị của Moka nằm ở cách nó kết hợp những nguyên lý đã tồn tại thành một sản phẩm phù hợp với đời sống: nhỏ gọn, dễ sử dụng, có thể sản xuất hàng loạt và đủ đặc trưng để được nhận diện ngay lập tức.
Từ một xưởng gia công nhôm ở miền Bắc nước Ý, Alfonso Bialetti đã tạo ra một vật dụng mà hình dáng gần như không thay đổi qua nhiều thế hệ. Nhưng điều đáng nói hơn là Moka đã thay đổi địa điểm và hoàn cảnh mà người Ý uống cà phê: từ quán bar sang căn bếp gia đình.
Đó cũng là lý do Moka Express có một vị trí đặc biệt trong lịch sử cà phê. Nó không phải espresso, cũng không phải một phiên bản đơn giản của máy espresso. Moka là một phương thức pha chế riêng, và đồng thời là một trong những ví dụ rõ nhất cho thấy thiết kế công nghiệp có thể trở thành một phần của văn hóa cà phê.
Xem tiếp: Trải nghiệm pha cà phê bằng ấm Moka
Nguồn tham khảo:
- Museum of Modern Art (MoMA). Alfonso Bialetti, Moka Express, Designed 1933.
- Bialetti Historical Archive. The Story of the Geyser Coffee Maker. Bialetti Historical Archive
- Schnapp, J. T. The Romance of Caffeine and Aluminum. Critical Inquiry, Volume 28, Number 1, DOI: https://doi.org/10.1086/449039
- Museum of Modern Art (MoMA). Alfonso Bialetti.
- Zogia Arte e Antiquariato. Paul Campani, l’omino coi baffi Bialetti e Carosello