Thói quen thưởng thức cà phê của người Việt

Việt Nam, đất nước hơn 90 triệu dân, từ lâu đã khắc sâu hình ảnh ly cà phê đen đá như một phần không thể thiếu của cuộc sống và là biểu tượng tự hào của nền nông nghiệp quốc gia. Với vị thế là cường quốc hàng đầu thế giới về xuất khẩu cà phê Robusta (cà phê Vối), chúng ta được mệnh danh là “thánh địa” Robusta toàn cầu.

Thế nhưng, chính trong niềm tự hào kinh tế ấy lại tồn tại một nghịch lý lớn và một nỗi “hàm oan” to lớn dành cho hạt cà phê nguyên bản. Dù là dân tộc sản xuất cà phê hàng đầu, người Việt Nam dường như đã “quên” từ lâu lắm cái hương vị thuần nguyên của chính hạt cà phê. Thói quen thưởng thức đã kéo dài đến mức chúng ta không còn phân biệt được đâu là hương vị cà phê thật giữa vô vàn hương liệu phối trộn trong một ly nước sậm màu, sánh đặc.

Bài viết này sẽ đi sâu vào lịch sử, thói quen và những con số để lý giải vì sao người Việt lại đang đánh mất đi tinh hoa của chính sản phẩm mình làm ra.

 Không thiếu cà phê nguyên bản

Trong bản đồ cà phê thế giới, nếu chia thành hai thái cực chính là Arabica và Robusta, Việt Nam chắc chắn là “cường quốc” về Robusta với vị đắng đậm, mạnh mẽ, hương thơm mùi hạnh nhân và mùi đất đặc trưng của hạt Robusta được trồng trên đất đỏ bazan.

Hãy nhìn sang Brazil, quốc gia xuất khẩu cà phê hàng đầu thế giới và đứng thứ hai về tiêu thụ. Người dân Brazil tiêu thụ khoảng 40% sản lượng họ làm ra, với lượng cà phê bình quân mỗi người dân sử dụng hàng năm là khoảng 4,01kg. Điều này cho thấy sự đồng điệu giữa sản xuất và thói quen thưởng thức trong nước.

Brazil, cường quốc sản xuất cà phê lớn nhất thế giới, đồng thời giữ vị trí là nước tiêu thụ lớn thứ hai toàn cầu, chỉ sau Hoa Kỳ. Sự cân bằng này tạo nên một thị trường nội địa vững chắc, nơi người dân Brazil không chỉ tự hào về sản phẩm mà còn tiêu thụ mạnh mẽ: hơn 40% tổng sản lượng cà phê của họ được giữ lại để phục vụ nhu cầu trong nước. Điều này được thể hiện rõ qua mức tiêu thụ bình quân đầu người ấn tượng, đạt khoảng 5,01 – 5,12 kg cà phê rang/xay mỗi năm, một con số vượt trội so với mức tiêu thụ trung bình của nhiều quốc gia khác .

Trong khi đó, Việt Nam – quốc gia hàng đầu về xuất khẩu Robusta, dù đã ghi nhận mức tăng trưởng tiêu thụ nội địa tích cực từ 1,25 kg/người/năm (2016) lên gần 3 kg/người/năm (2023) và tỷ lệ tiêu dùng nội địa tăng lên ước tính khoảng 14% – 17% tổng sản lượng, thì sự chênh lệch so với Brazil vẫn là một vấn đề đáng suy ngẫm. Mức tiêu thụ nội địa chỉ chiếm khoảng một phần bảy đến một phần sáu tổng sản lượng là một tỷ lệ khập khiễng, đặc biệt khi giá trị xuất khẩu của chúng ta đã vượt mốc 5 tỷ USD.

Sự chênh lệch này đặt ra câu hỏi lớn: Thói quen thưởng thức cà phê của người Việt có thực sự ưu tiên cà phê nguyên bản chất lượng cao do chính đất nước mình sản xuất? Hay chính thói quen tìm kiếm vị đậm, đắng, sánh đặc đã hình thành trong lịch sử đã vô tình đẩy phần lớn hạt cà phê chất lượng ra thị trường quốc tế, trong khi người dân trong nước chấp nhận những sản phẩm pha trộn có giá thành thấp hơn?

Hệ lụy một thời của việc phân phối cà phê bao cấp

Sở thích và thói quen uống cà phê của người Việt, dù có điều chỉnh về độ rang đậm nhạt theo từng vùng miền, tựu chung đều cộng hưởng và áp đảo bởi chất vị đậm, đắng của Robusta. Nhưng điều cực đoan hơn chính là sự ngộ nhận về cà phê “sạch” và “ngon”:

• Nước pha phải đen sóng sánh, quánh kẹo bám thành ly và bám lấy đá.
• Bọt phải dày, bền, lâu tan.

Không rõ nguồn gốc là do người Pháp truyền dạy hay do chính người Việt sáng tạo, nhưng việc đưa thêm các hương liệu trong quá trình rang xay đã trở thành một thực tế lịch sử, đặc biệt trong giai đoạn bao cấp và sau đó. Đúng như câu “Cái khó ló cái khôn”, dân buôn rang xay đã áp dụng triệt để:

• Đậu nành: Giúp cà phê đen hơn và thơm hơn.
• Bắp rang: Giúp nước sánh đặc, bắt mắt.
• Cau khô/Vỏ cau: Nhấn nhá thêm chút vị chát.
• Mỡ gà, Nước mắm, Rượu: Được thêm vào khi rang để giữ vị đậm đà, béo ngậy.

Những nguyên liệu này không chỉ giúp tăng trọng lượng, hạ giá thành mà còn tạo ra những hương vị mạnh mẽ, khác biệt, đáp ứng đúng thói quen khẩu vị đậm đặc đã hình thành.

Xem thêm: Lịch sử Phin cà phê

Sự ngộ nhận hương vị cà phê nguyên bản

Nguyên nhân sâu xa của sự ngộ nhận này phải quay lại thập niên 80, qua những dòng chảy lịch sử của cà phê Việt Nam. Không phải ngẫu nhiên mà một quốc gia đứng đầu về xuất khẩu cà phê Robusta, lại uống chủ yếu là cà phê “hỗn hợp” hoặc “pha trộn”.

Ngày nay, chính thói quen thưởng thức đậm, sánh, quánh kẹo đó đã vô tình tạo điều kiện cho các nhà sản xuất cà phê lợi dụng, tiếp tục sản xuất ra các loại cà phê hỗn hợp với các tỷ lệ khó lường, mà người tiêu dùng thông thường khó có thể phân biệt được đâu là cà phê nguyên bản, đâu là hương liệu.

Để thực sự tôn vinh giá trị thuần nguyên của hạt cà phê Việt Nam, có lẽ đã đến lúc người Việt cần một hành trình khôi phục lại vị giác và học cách thưởng thức một ly cà phê không chỉ là thức uống năng lượng, mà còn là một trải nghiệm hương vị tinh tế, sạch và tươi mới.

Uống cà phê nguyên bản – lựa chọn tương lai của người Việt 

Tiêu thụ sản phẩm do chính người Việt làm ra không chỉ là một hoạt động kinh tế, mà còn là một nét đẹp văn hóa và là sự thể hiện lòng tự hào dân tộc. Trước đây, nhiều người vẫn giữ nếp nghĩ giản đơn rằng cà phê làm ra chủ yếu là để xuất khẩu, bởi người Việt đã quen với văn hóa uống trà truyền thống. Tuy nhiên, sự phát triển của ngành cà phê toàn cầu đã chứng minh rằng cà phê xứng đáng có một vị trí quan trọng trong đời sống hàng ngày của chúng ta.

Về góc độ sức khỏe, nhiều cuộc hội thảo trên thế giới đã đi đến kết luận: cà phê là một loại đồ uống kích thích, tự nhiên và lành tính khi được sử dụng đúng cách. Quan điểm này khá tương đồng với câu cách ngôn nổi tiếng của nhà triết học Thụy Sĩ Paracelsus từ thế kỷ 16: “Tất cả là thuốc độc. Chẳng có gì là không độc cả. Chỉ có liều lượng là có thể khiến cho mọi cái không thành thuốc độc.” Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiêu thụ cà phê sạch, nguyên chất và với liều lượng hợp lý.

Khi bạn đang đọc bài viết này, rất nhiều người trên thế giới đang thưởng thức một cốc Specialty Coffee (Cà phê Đặc sản) được chế biến tinh tế. Thế nhưng, tại đất nước đầy ắp cà phê của chúng ta, dư luận xã hội ngày đêm vẫn cứ thản nhiên bàn về hai thái cực bẩn – sạch, thật – giả. Việt Nam đã đi sau một chặng đường dài trong cuộc đua phát triển của ngành cà phê thế giới.

Vì vậy, nếu có một tình yêu thực sự cho cây cà phê Việt, chúng ta sẽ thấy còn nhiều điều đáng tôn vinh và phát triển hơn rất nhiều, thay vì bị mắc kẹt mãi trong cái tiêu đề muôn thuở “thói quen cà phê Việt” với những định kiến cũ kỹ. Đã đến lúc chúng ta không chỉ là cường quốc xuất khẩu, mà còn là quốc gia trân trọng hương vị thuần khiết của hạt cà phê mình làm ra.

Xem thêm: Nguồn gốc của cây cà phê ở Việt Nam

Nguồn tham khảo:

• Viện chính sách và chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn – Trung tâm tư vấn chính sách & qlkt  ; Nhóm nghiên cứu: Trần Thị Quỳnh Chi, Muriel Figue, Trần Thị Thanh Nhàn